۲۸ سپتامبر؛ روز جهانی دسترسی همگانی به اطلاعات عمومی

به مناسبت ۲۸ سپتامبر؛ روز جهانی دسترسی همگانی به اطلاعات

مرکز داده‌های باز کرمان؛ گامی در مسیر دسترسی به داده‌های عمومی معتبر، ساخت‌یافته و قابل استفاده

هر سال ۲۸ سپتامبر در تقویم جهانی به عنوان «روز جهانی دسترسی همگانی به اطلاعات» (International Day for Universal Access to Information) گرامی داشته می‌شود؛ روزی برای یادآوری یک اصل مهم: دسترسی به اطلاعات، یکی از زیرساخت‌های اساسی یک جامعه داده‌محور است.

دسترسی به اطلاعات تنها به معنای امکان مشاهده یک سند، خبر یا گزارش نیست. در دنیای امروز، شهروندان، پژوهشگران، کسب‌وکارها، رسانه‌ها و مدیران برای تصمیم‌گیری بهتر به اطلاعاتی نیاز دارند که علاوه بر در دسترس بودن، معتبر، به‌روز، قابل فهم و قابل استفاده نیز باشد.

این روز از کجا آغاز شد؟

یونسکو در ۱۷ نوامبر ۲۰۱۵، روز ۲۸ سپتامبر را به عنوان «روز جهانی دسترسی همگانی به اطلاعات» به رسمیت شناخت. چهار سال بعد، مجمع عمومی سازمان ملل متحد نیز در سال ۲۰۱۹ با تصویب قطعنامه‌ای، ۲۸ سپتامبر را به‌طور رسمی به این مناسبت اختصاص داد.

اما طی سال‌های اخیر مفهوم «دسترسی به اطلاعات» نیز در حال تغییر بوده است. اگر در گذشته مسئله اصلی، دسترسی یا عدم دسترسی به اطلاعات بود، امروز مسئله دیگری نیز به همان اندازه اهمیت پیدا کرده است:

آیا اطلاعاتی که به آن دسترسی داریم معتبر است؟

محور سال ۲۰۲۶؛ دسترسی کافی نیست، اطلاعات باید قابل اعتماد باشد

موضوع روز جهانی دسترسی همگانی به اطلاعات در سال ۲۰۲۶ با عنوان:

«پاسداری از یکپارچگی اطلاعات در عصر دیجیتال؛ نقش دسترسی به اطلاعات در مواجهه با آشفتگی اطلاعاتی»

مطرح شده است.

سازمان ملل در معرفی موضوع امسال تأکید می‌کند که در جهانی سرشار از اطلاعات، اطلاعات نادرست و اطلاعات گمراه‌کننده، صرف دسترسی به اطلاعات کافی نیست؛ جامعه به اطلاعات عمومی به‌موقع و قابل اعتماد نیز نیاز دارد.

در همین چارچوب، موضوعاتی مانند انتشار فعال اطلاعات از سوی سازمان‌ها، دسترسی به اطلاعات رسمی معتبر، داده‌های قابل اعتماد، سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی و استفاده از فناوری‌های دیجیتال، به عنوان بخشی از راه‌حل مطرح شده‌اند.

از «انتشار اطلاعات» تا «داده باز»

در عصر دیجیتال، انتشار اطلاعات به تنهایی پایان مسیر نیست.

ممکن است یک آمار در بخشی از یک گزارش چندصدصفحه‌ای منتشر شده باشد؛ عددی در یک خبر یا مصاحبه اعلام شود؛ جدولی در قالب PDF روی وب‌سایت یک سازمان قرار گیرد یا مجموعه‌ای از اطلاعات در سامانه‌های مختلف پراکنده باشد.

همه این اطلاعات ممکن است «عمومی» باشند؛ اما الزاماً هنوز داده باز و قابل استفاده نیستند.

برای آنکه اطلاعات بتواند به تحلیل، پژوهش و تصمیم تبدیل شود، باید تا حد امکان ساخت‌یافته، مستند و قابل پردازش باشد. منبع داده باید مشخص باشد، تعریف شاخص‌ها روشن باشد، زمان انتشار و به‌روزرسانی معلوم باشد و امکان مقایسه داده در طول زمان وجود داشته باشد.

در واقع می‌توان مسیر ارزش‌آفرینی داده را چنین دید:

اطلاعات → دسترسی → داده ساخت‌یافته → تحلیل → تصمیم

و این همان نقطه‌ای است که مفهوم Open Data یا داده باز اهمیت پیدا می‌کند.

مرکز داده‌های باز کرمان؛ از اطلاعات پراکنده تا داده قابل استفاده

مرکز داده‌های باز کرمان (Kerman Open Data) با همین نگاه شکل گرفته است؛ ایجاد بستری که بتواند داده‌های عمومی و غیرمحرمانه مرتبط با استان کرمان را شناسایی، گردآوری، ساخت‌یافته و برای استفاده عمومی منتشر کند.

هدف تنها ایجاد یک مخزن از فایل‌ها و گزارش‌ها نیست.

چشم‌انداز این مرکز، حرکت به سمت زیرساختی است که در آن داده‌های عمومی استان بتوانند با منبع مشخص، ساختار استاندارد، توضیحات و متادیتای مناسب و برنامه به‌روزرسانی در اختیار استفاده‌کنندگان قرار گیرند.

در چنین ساختاری، یک پژوهشگر می‌تواند روندهای استان را تحلیل کند؛ یک کسب‌وکار می‌تواند شناخت دقیق‌تری از محیط اقتصادی به دست آورد؛ رسانه می‌تواند به منابع داده معتبر دسترسی داشته باشد؛ دانشگاه می‌تواند از داده‌های واقعی برای پژوهش استفاده کند و مدیران نیز امکان تصمیم‌گیری مبتنی بر شواهد بیشتری خواهند داشت.

داده عمومی، زیرساخت توسعه است

داده باز فقط یک موضوع فناورانه نیست.

داده می‌تواند بخشی از زیرساخت توسعه یک منطقه باشد؛ همان‌طور که زیرساخت‌های فیزیکی امکان جابه‌جایی کالا و افراد را فراهم می‌کنند، زیرساخت داده نیز امکان جابه‌جایی دانش و شکل‌گیری تصمیم بهتر را فراهم می‌کند.

اطلاعات مربوط به اقتصاد، انرژی، حمل‌ونقل، محیط‌زیست، بودجه عمومی، زیرساخت‌های ارتباطی، فعالیت‌های صنعتی و ده‌ها حوزه دیگر، زمانی ارزش بیشتری پیدا می‌کنند که از گزارش‌های پراکنده خارج شوند و به داده‌هایی قابل جست‌وجو، مقایسه و تحلیل تبدیل شوند.

به همین دلیل، توسعه داده باز یک پروژه متعلق به یک سازمان یا یک وب‌سایت نیست؛ بلکه نیازمند مشارکت دستگاه‌های اجرایی، نهادهای عمومی، بخش خصوصی، دانشگاه‌ها، تحلیلگران و جامعه تخصصی است.

قدم بعدی؛ انتشار فعال داده

یکی از مهم‌ترین تغییرات در رویکرد نوین به دسترسی به اطلاعات، عبور از مدل «درخواست اطلاعات» به سمت انتشار فعال اطلاعات و دادهاست.

یعنی به جای آنکه شهروند، پژوهشگر یا کسب‌وکار برای دریافت هر داده مجبور به جست‌وجو، مکاتبه یا درخواست جداگانه باشد، داده‌های عمومی از ابتدا در قالبی استاندارد، مستند و قابل استفاده منتشر شوند.

این رویکرد علاوه بر افزایش شفافیت، هزینه دسترسی به اطلاعات را کاهش می‌دهد و امکان شکل‌گیری تحلیل‌ها، خدمات و حتی کسب‌وکارهای جدید مبتنی بر داده را فراهم می‌کند.

از حق دسترسی به اطلاعات تا حق استفاده از داده

اطلاعات عمومی زمانی بیشترین ارزش را ایجاد می‌کند که علاوه بر در دسترس بودن، قابل اعتماد، قابل فهم و قابل استفاده مجدد باشد.

مرکز داده‌های باز کرمان تلاش می‌کند این فاصله را در سطح استان کمتر کند؛ فاصله میان «اطلاعاتی که وجود دارد» و «داده‌ای که می‌توان از آن استفاده کرد».

چشم‌انداز، شکل‌گیری بستری است که در آن داده بتواند میان دستگاه‌های اجرایی، دانشگاه، بخش خصوصی، رسانه‌ها، پژوهشگران و شهروندان جریان پیدا کند و به شناخت بهتر استان و تصمیم‌های دقیق‌تر منجر شود.

زیرا دسترسی به اطلاعات آغاز شفافیت است؛ اما تبدیل اطلاعات به داده قابل اعتماد، آغاز تصمیم‌گیری داده‌محور است.