کرمان در یک نگاه؛ ۱۲ عدد برای استان کرمان ۱۴۰۵ 

تصویری داده‌محور از استان کرمان بر اساس آخرین آمار در دسترس تا مهر ۱۴۰۵

کرمان را چقدر می‌شناسیم؟ پاسخ به این سؤال فقط در نام شهرها، معادن بزرگ، باغ‌های پسته یا پهنه‌های کویری استان خلاصه نمی‌شود. داده‌ها می‌توانند تصویری دقیق‌تر از استانی ارائه کنند که هم‌زمان یکی از مهم‌ترین قطب‌های معدنی و کشاورزی ایران است و به دلیل وسعت و پراکندگی جمعیت، با چالش‌های متفاوتی در حوزه آب، انرژی، آموزش و زیرساخت روبه‌روست.

در این گزارش «مرکز داده‌های باز کرمان»، ۱۲ عدد کلیدی را کنار هم قرار داده‌ایم؛ اعدادی که از جغرافیا و جمعیت آغاز می‌شوند و به اقتصاد، اشتغال، انرژی، کشاورزی، آموزش، آب و راه می‌رسند. از آنجا که همه شاخص‌ها در یک زمان منتشر نمی‌شوند، برای هر بخش آخرین داده عمومی قابل استناد در دسترس استفاده شده و سال یا دوره زمانی آن نیز مشخص شده است.

۱. ۱۸۳٬۲۸۵ کیلومتر مربع؛ پهناورترین استان ایران

کرمان با مساحتی در حدود ۱۸۳ هزار و ۲۸۵ کیلومتر مربع پهناورترین استان ایران است و تقریباً ۱۱ درصد از مساحت کشور را دربر می‌گیرد. همین یک عدد کافی است تا مقیاس جغرافیایی کرمان را بهتر درک کنیم؛ استانی که از مناطق کویری و خشک تا ارتفاعات سردسیر، دشت‌های کشاورزی و مناطق گرمسیری جنوب را در محدوده خود جای داده است.

اما وسعت بالا فقط یک ویژگی جغرافیایی نیست. فاصله زیاد میان شهرها و روستاها، ایجاد و نگهداری شبکه راه، تأمین آب و برق، دسترسی به خدمات درمانی و آموزشی و حتی مدیریت بحران را پرهزینه‌تر می‌کند. بنابراین بسیاری از مسائل توسعه‌ای کرمان را نمی‌توان بدون درنظرگرفتن همین وسعت قابل‌توجه تحلیل کرد.

۲. ۳٬۴۵۲٬۷۷۹ نفر؛ جمعیت استان کرمان

بر اساس اعلام مدیرکل ثبت احوال استان کرمان، جمعیت استان تا پایان ۹ماهه سال ۱۴۰۴ به ۳ میلیون و ۴۵۲ هزار و ۷۷۹ نفر رسیده است. در همین گزارش سهم مردان از جمعیت تقریباً ۵۱ درصد و سهم زنان حدود ۴۹ درصد اعلام شده است. این عدد یکی از جدیدترین آمارهای عمومی منتشرشده درباره جمعیت استان است.

جمعیت کرمان در پهنه‌ای بسیار وسیع توزیع شده و همین موضوع، تحلیل صرف «تعداد جمعیت» را ناکافی می‌کند. برای سیاست‌گذاری دقیق‌تر باید بدانیم این جمعیت در کدام شهرستان‌ها و سکونتگاه‌ها متمرکز شده، ساختار سنی آن چگونه است و مهاجرت میان شمال، جنوب و مرکز استان چه تغییری در توزیع جمعیت ایجاد می‌کند. انتشار داده‌های باز جمعیتی در سطح شهرستان می‌تواند پاسخ به این پرسش‌ها را بسیار ساده‌تر کند.

۳. ۲۵ شهرستان؛ یک استان با جغرافیای مدیریتی گسترده

استان کرمان در تقسیمات فعلی کشور دارای ۲۵ شهرستان است. گستردگی تعداد شهرستان‌ها در کنار وسعت جغرافیایی استان نشان می‌دهد که صحبت درباره «میانگین استان» در بسیاری از شاخص‌ها کافی نیست؛ زیرا شرایط اقتصادی، اقلیمی و اجتماعی شهرستان‌هایی مانند کرمان، رفسنجان، سیرجان، جیرفت، بم، کهنوج یا رودبار جنوب تفاوت‌های قابل‌توجهی با یکدیگر دارد.

همین تفاوت، اهمیت انتشار داده در مقیاس شهرستان را دوچندان می‌کند. نرخ بیکاری، دسترسی به مراکز درمانی، سرانه آموزشی، منابع آب، تولید کشاورزی یا وضعیت راه‌ها زمانی برای تصمیم‌گیری ارزشمندتر می‌شوند که بتوان آن‌ها را به تفکیک شهرستان مقایسه کرد. یکی از اهداف داده باز نیز دقیقاً همین است: عبور از یک عدد استانی و رسیدن به تصویری جزئی‌تر از مناطق مختلف.

۴. ۱۸.۹ نفر در هر کیلومتر مربع؛ جمعیتی پراکنده در سرزمینی وسیع

طبق آماری که رئیس سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان کرمان اعلام کرده، تراکم جمعیت استان حدود ۱۸.۹ نفر در هر کیلومتر مربع است. برای استانی که حدود ۱۱ درصد وسعت کشور را در اختیار دارد، این عدد نشان‌دهنده پراکندگی بالای جمعیت در سطح جغرافیایی است.

تراکم پایین جمعیت مستقیماً بر هزینه ارائه خدمات عمومی اثر می‌گذارد. ایجاد جاده، شبکه برق، تأسیسات آب، مدرسه، مرکز درمانی و زیرساخت ارتباطی برای جمعیتی که در نقاط دور از یکدیگر زندگی می‌کنند دشوارتر از خدمت‌رسانی به جمعیتی متراکم است. به همین دلیل تحلیل سرانه خدمات در کرمان بدون توجه به «فاصله» و «پراکندگی» می‌تواند تصویر ناقصی از وضعیت واقعی استان ارائه کند.

۵. ۸ درصد؛ نرخ بیکاری کرمان در بهار ۱۴۰۵

بر اساس نتایج طرح آمارگیری نیروی کار مرکز آمار ایران که رئیس سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان کرمان اعلام کرده، نرخ بیکاری جمعیت ۱۵ ساله و بیشتر استان در بهار ۱۴۰۵ به ۸ درصد رسیده است. نرخ مشارکت اقتصادی استان نیز در همین دوره ۳۸.۳ درصد گزارش شده است.

نرخ بیکاری به‌تنهایی همه واقعیت بازار کار را نشان نمی‌دهد و باید در کنار نرخ مشارکت اقتصادی، ترکیب سنی و جنسیتی شاغلان و سهم بخش‌های مختلف اقتصادی بررسی شود. برای کرمان، این موضوع اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا بخش‌های معدن، صنعت، کشاورزی و خدمات هرکدام الگوی متفاوتی از اشتغال ایجاد می‌کنند. انتشار مستمر این شاخص‌ها می‌تواند نشان دهد رشد اقتصادی استان تا چه اندازه به ایجاد فرصت شغلی منجر شده است.

۶. حدود ۴ درصد؛ سهم کرمان از تولید ناخالص داخلی کشور

بر اساس اعلام سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان، سهم کرمان از تولید ناخالص داخلی کشور در آخرین آمار اعلام‌شده به حدود ۴ درصدرسیده است؛ سهمی که پیش‌تر حدود ۳.۶ درصد عنوان شده بود. این شاخص یکی از مهم‌ترین اعداد برای سنجش وزن اقتصادی کرمان در اقتصاد ایران است.

مقایسه سهم اقتصادی با سهم جغرافیایی استان تصویر قابل‌توجهی ایجاد می‌کند. کرمان حدود ۱۱ درصد مساحت کشور را در اختیار دارد، اما سهم آن از تولید ناخالص داخلی حدود ۴ درصد است. البته این مقایسه به‌تنهایی معیار توسعه‌یافتگی نیست، اما می‌تواند نقطه شروع مناسبی برای بررسی بهره‌وری، سرمایه‌گذاری، ارزش افزوده صنایع و تفاوت عملکرد بخش‌های اقتصادی استان باشد.

۷. ۴۹ درصد؛ سهم صنعت و معدن از اقتصاد استان

در ترکیب تولید ناخالص داخلی استان کرمان، صنعت و معدن با حدود ۴۹ درصد بزرگ‌ترین سهم را در اختیار دارند. بر اساس آمار اعلام‌شده از سوی رئیس سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان، پس از آن بخش خدمات با حدود ۳۵ درصد و کشاورزی با حدود ۱۶ درصد قرار گرفته‌اند.

این ساختار اقتصادی یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های کرمان است. وجود ذخایر بزرگ مس، سنگ‌آهن، زغال‌سنگ و سایر مواد معدنی در کنار صنایع فرآوری و فولاد، وزن قابل‌توجهی به بخش صنعت و معدن داده است. در عین حال، مقایسه سهم این بخش‌ها از تولید با سهم آن‌ها از اشتغال می‌تواند یکی از موضوعات مهم برای تحلیل‌های بعدی باشد؛ زیرا ایجاد ارزش اقتصادی بالا لزوماً به معنای ایجاد همان نسبت از اشتغال نیست.

۸. ۵٬۱۰۰ مگاوات؛ ظرفیت نیروگاهی نصب‌شده کرمان

در خرداد ۱۴۰۵ استاندار کرمان اعلام کرد مجموع ظرفیت نیروگاهی نصب‌شده استان به حدود ۵ هزار و ۱۰۰ مگاوات رسیده است و در زمان اعلام این آمار حدود ۴ هزار و ۲۰۰ مگاوات برق تولید می‌شد. این مقیاس از ظرفیت تولید، انرژی را به یکی از بخش‌های مهم زیرساخت اقتصادی استان تبدیل کرده است.

بخش مهم‌تر این داستان، توسعه انرژی خورشیدی است. در همان گزارش اعلام شد ۴۰۰ مگاوات برق خورشیدی در کرمان وارد مدار شده و استان از نظر ظرفیت خورشیدی فعال در جایگاه سوم کشور قرار گرفته است. در استانی با تابش مناسب و اراضی گسترده، انرژی خورشیدی می‌تواند در سال‌های آینده یکی از مزیت‌های رقابتی مهم کرمان باشد و وابستگی توسعه صنعتی به منابع متعارف انرژی را کاهش دهد.

۹. بیش از ۲۸۲ هزار هکتار؛ سطح زیر کشت پسته

بر اساس آماری که سرپرست سازمان جهاد کشاورزی استان کرمان در سال ۱۴۰۵ اعلام کرده، بیش از ۲۸۲ هزار هکتار از اراضی استان زیر کشت پسته قرار دارد و میزان تولید سالانه این محصول بیش از ۱۴۰ هزار تن عنوان شده است. کرمان همچنان یکی از اصلی‌ترین کانون‌های تولید پسته ایران به شمار می‌رود.

پسته فقط یک محصول کشاورزی نیست؛ بخشی از اقتصاد، اشتغال، صادرات و حتی هویت اقتصادی مناطقی مانند رفسنجان، انار، سیرجان و زرند به آن وابسته است. با این حال، تولید این محصول مستقیماً با مسئله آب پیوند خورده است. به همین دلیل داده‌هایی مانند سطح زیر کشت، میزان تولید، بهره‌وری آب و تغییرات سالانه تولید می‌توانند تصویری مهم از آینده کشاورزی استان ارائه کنند.

۱۰. ۷۰۱ هزار دانش‌آموز؛ مقیاس بزرگ آموزش عمومی در استان

در آستانه سال تحصیلی ۱۴۰۵–۱۴۰۶، تعداد دانش‌آموزان استان کرمان حدود ۷۰۱ هزار نفر اعلام شده است. این دانش‌آموزان در حدود ۶ هزار و ۲۰ مدرسه استان ثبت‌نام شده‌اند؛ اعدادی که مقیاس شبکه آموزش عمومی کرمان را به‌خوبی نشان می‌دهند.

اما تعداد مدرسه به‌تنهایی شاخص کافی برای ارزیابی کیفیت دسترسی آموزشی نیست. در همان گزارش، سرانه فضای آموزشی استان ۵.۰۲ متر مربع اعلام شده که پایین‌تر از میانگین ۵.۶ متر مربعی کشور است و مناطقی مانند رودبار جنوب، ریگان و منوجان با محدودیت بیشتری روبه‌رو هستند. بنابراین تحلیل آموزش در کرمان باید هم تعداد دانش‌آموز و مدرسه و هم توزیع جغرافیایی و کیفیت زیرساخت را در نظر بگیرد.

۱۱. ۱۵۰ میلیون مترمکعب؛ صرفه‌جویی در مصرف منابع آب

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای کرمان در اردیبهشت ۱۴۰۵ اعلام کرد که طی سال ۱۴۰۴ حدود ۱۵۰ میلیون مترمکعب صرفه‌جویی در مصرف منابع آب استان محقق شده است. بر اساس این گزارش، این میزان صرفه‌جویی نتیجه مجموعه‌ای از اقدامات نظارتی، حفاظتی و مدیریتی در حوزه منابع آب بوده است.

اهمیت این عدد در کرمان بسیار فراتر از یک شاخص عملکردی است. محدودیت منابع آب یکی از اساسی‌ترین چالش‌های توسعه استان محسوب می‌شود و کشاورزی، صنعت و توسعه شهرها همگی به آن وابسته‌اند. بنابراین یکی از مهم‌ترین مجموعه‌های داده‌ای موردنیاز کرمان در سال‌های آینده باید داده‌های آب باشد: برداشت از منابع زیرزمینی، سطح سفره‌ها، مصرف شهرستانی، بارندگی، ذخایر سدها و میزان صرفه‌جویی.

۱۲. ۱۷۷ کیلومتر؛ راه روستایی جدید در یک سال

بر اساس اعلام مدیرکل راهداری و حمل‌ونقل جاده‌ای استان کرمان، در سال ۱۴۰۴ حدود ۱۷۷ کیلومتر راه روستایی جدید در استان احداث و به بهره‌برداری رسیده است. این رقم در مقایسه با میانگین حدود ۲۰ کیلومتر در سال‌های قبل جهش قابل‌توجهی محسوب می‌شود و کرمان در این حوزه رتبه نخست کشور را کسب کرده است.

برای پهناورترین استان ایران، راه صرفاً یک زیرساخت حمل‌ونقل نیست. دسترسی روستاها به مدرسه، بیمارستان، بازار، مراکز اداری و فرصت‌های اقتصادی به کیفیت شبکه ارتباطی وابسته است. به همین دلیل داده‌های مربوط به طول راه، کیفیت مسیرها، نقاط حادثه‌خیز، زمان دسترسی و پوشش روستاها می‌توانند از مهم‌ترین داده‌های عمومی برای بررسی عدالت جغرافیایی در استان باشند.

۱۲ عدد؛ یک تصویر از کرمان

کنار هم گذاشتن این ۱۲ عدد، تصویری متفاوت از کرمان ایجاد می‌کند. استانی با ۱۸۳ هزار کیلومتر مربع وسعت و بیش از ۳.۴ میلیون نفر جمعیت که صنعت و معدن تقریباً نیمی از اقتصاد آن را تشکیل می‌دهد، صدها هزار هکتار باغ پسته دارد و در عین حال به یکی از کانون‌های توسعه انرژی خورشیدی کشور تبدیل شده است.

در سوی دیگر این تصویر، وسعت و پراکندگی جمعیت، محدودیت منابع آب، نیاز به توسعه زیرساخت‌های آموزشی و ضرورت گسترش شبکه راه قرار دارد. داده‌ها نشان می‌دهند فرصت‌ها و چالش‌های کرمان در بسیاری از موارد به یکدیگر متصل‌اند. شناخت این ارتباط‌ها همان نقطه‌ای است که «داده باز» می‌تواند از انتشار چند عدد فراتر برود و به ابزاری برای شناخت بهتر استان و تصمیم‌گیری دقیق‌تر تبدیل شود.

یادداشت داده: این گزارش بر اساس آخرین آمار عمومی قابل استناد در دسترس تا مهر ۱۴۰۵ تهیه شده است. به دلیل تفاوت زمان انتشار آمار دستگاه‌های مختلف، همه اعداد مربوط به یک سال آماری واحد نیستند و دوره زمانی هر شاخص در متن مشخص شده است.