از داده‌های پراکنده تا تصمیم‌گیری داده‌محور؛ ۵ گام برای اشتراک داده میان دستگاه‌های استان کرمان

از داده‌های پراکنده تا تصمیم‌گیری داده‌محور؛ ۵ گام برای اشتراک داده میان دستگاه‌های استان کرمان

تقریباً همه سازمان‌ها داده دارند؛ از آمار تولید و مصرف گرفته تا اطلاعات مربوط به آب، کشاورزی، صنعت، حمل‌ونقل، محیط‌زیست، تجارت و خدمات عمومی. مسئله اینجاست که بخش قابل‌توجهی از این داده‌ها در سامانه‌ها، فایل‌ها و پایگاه‌های اطلاعاتی جدا از یکدیگر باقی می‌مانند و کمتر فرصت پیدا می‌کنند در کنار هم قرار گرفته و به تصمیم بهتر کمک کنند.

در نتیجه، ممکن است داده وجود داشته باشد، اما دسترسی به آن دشوار باشد؛ ممکن است داده منتشر شود، اما استاندارد مشخصی نداشته باشد؛ یا ممکن است چند دستگاه درباره یک موضوع واحد داده‌هایی داشته باشند که امکان ترکیب و تحلیل آن‌ها وجود نداشته باشد.

این همان فاصله‌ای است که میان «داشتن داده» و «تصمیم‌گیری داده‌محور» قرار دارد.

بانک جهانی در سپتامبر ۲۰۲۶ در گزارشی درباره اشتراک داده در بخش عمومی تأکید می‌کند که موفقیت در این حوزه تنها به ایجاد سامانه، API یا زیرساخت فناوری وابسته نیست. وجود هدف مشخص، ساختار حکمرانی، اعتماد میان سازمان‌ها، انگیزه برای مشارکت و نیروی انسانی متخصص، بخش مهمی از این مسیر را تشکیل می‌دهد. (World Bank Blogs)

برای استان کرمان نیز می‌توان همین نگاه را به یک نقشه راه عملیاتی تبدیل کرد.

گام اول؛ اشتراک داده را از یک مسئله واقعی شروع کنیم

اولین سؤال نباید این باشد که:

«چه داده‌هایی دارید که می‌توانید منتشر کنید؟»

سؤال بهتر این است:

«برای حل کدام مسئله استان به داده نیاز داریم؟»

برای مثال، اگر مسئله مدیریت منابع آب باشد، ممکن است داده‌های بارندگی، منابع آب زیرزمینی، مصرف کشاورزی، الگوی کشت و اطلاعات اقلیمی در چند سازمان مختلف قرار داشته باشد.

اگر موضوع توسعه صنعتی باشد، داده‌های مربوط به شهرک‌های صنعتی، انرژی، معادن، اشتغال، سرمایه‌گذاری و زیرساخت‌های حمل‌ونقل باید در کنار یکدیگر دیده شوند.

اگر هدف کاهش تصادفات باشد، اطلاعات تردد، نقاط حادثه‌خیز، وضعیت راه‌ها، حوادث و شرایط جوی باید قابلیت تحلیل مشترک داشته باشند.

بنابراین نقطه شروع حکمرانی داده، الزاماً «جمع‌آوری هرچه بیشتر داده» نیست؛ بلکه شناسایی مسئله و سپس پیدا کردن داده‌هایی است که برای حل آن مسئله ارزش ایجاد می‌کنند.

بانک جهانی نیز تأکید می‌کند که همه داده‌ها ارزش و اولویت یکسانی ندارند و اشتراک داده زمانی پایدارتر است که به یک هدف مشخص عمومی یا برنامه تحول متصل شود. (World Bank Blogs)

گام دوم؛ برای هر داده یک مسئول مشخص داشته باشیم

یکی از مشکلات رایج در پروژه‌های داده این است که مشخص نیست مسئول واقعی یک مجموعه داده چه کسی است.

چه کسی باید کیفیت داده را کنترل کند؟

چه کسی درباره امکان انتشار آن تصمیم می‌گیرد؟

در صورت وجود خطا چه کسی پاسخ‌گوست؟

به‌روزرسانی داده بر عهده چه واحدی است؟

یکی از راهکارهایی که می‌تواند در استان کرمان اجرا شود، ایجاد مفهوم «سفیر داده» در سازمان‌هاست.

سفیر داده می‌تواند رابط مشخص میان هر دستگاه و مرکز داده‌های باز کرمان باشد؛ فردی که ساختار داده‌های سازمان خود را می‌شناسد و مسئول هماهنگی برای شناسایی، استانداردسازی، مستندسازی و به‌روزرسانی داده‌های قابل انتشار است.

این مدل نمونه‌های بین‌المللی نیز دارد. برای مثال OECD در بررسی حکمرانی دیجیتال استان Biscay اسپانیا به نقش Data Stewardها در دستگاه‌های مختلف اشاره می‌کند؛ افرادی که مسئول اجرای سیاست‌های حکمرانی داده، حفظ کیفیت و یکپارچگی داده و کمک به کاتالوگ‌سازی و استفاده از داده هستند. (OECD)

برای کرمان، شبکه‌ای از سفیران داده می‌تواند به مرور یک شبکه انسانی برای حکمرانی داده در سطح استان ایجاد کند.

گام سوم؛ زبان مشترکی برای داده‌های استان ایجاد کنیم

اشتراک یک فایل Excel الزاماً به معنی تحقق داده باز یا اشتراک مؤثر داده نیست.

برای اینکه داده واقعاً قابل استفاده باشد، باید مشخص باشد:

داده درباره چیست، چه کسی آن را تولید کرده، مربوط به چه بازه زمانی است، هر ستون چه مفهومی دارد، واحد اندازه‌گیری چیست، هر چند وقت یک‌بار به‌روزرسانی می‌شود و تحت چه شرایطی می‌توان از آن استفاده کرد.

در مرحله بعد، داده‌هایی که به‌صورت مستمر تولید می‌شوند می‌توانند به‌جای ارسال دستی فایل، از طریق API یا سایر روش‌های تبادل داده در اختیار پلتفرم قرار گیرند.

هدف نهایی باید این باشد که مرکز داده‌های باز به مخزنی از فایل‌های پراکنده تبدیل نشود؛ بلکه به تدریج یک زیرساخت استاندارد و قابل اتصال برای داده‌های استان شکل بگیرد.

OECD نیز در بررسی Biscay، قابلیت تعامل‌پذیری یا Interoperability را یکی از مؤلفه‌های کلیدی برای استفاده مؤثر از داده میان دستگاه‌های مختلف می‌داند. (OECD)

گام چهارم؛ اعتماد را به بخشی از معماری داده تبدیل کنیم

اشتراک داده بدون اعتماد پایدار نمی‌ماند.

سازمان منتشرکننده باید بداند داده چگونه مورد استفاده قرار می‌گیرد. مردم باید بدانند چه داده‌هایی منتشر می‌شود. همچنین باید مرز میان داده باز و اطلاعات محرمانه، شخصی یا حساس کاملاً مشخص باشد.

داده باز به معنای انتشار بدون قاعده همه اطلاعات یک سازمان نیست.

بخش زیادی از داده‌هایی که می‌توانند ارزش عمومی ایجاد کنند، اساساً فاقد اطلاعات هویتی هستند؛ مانند آمارهای تجمیعی، اطلاعات جغرافیایی، شاخص‌های اقتصادی، داده‌های محیط‌زیستی، داده‌های حمل‌ونقل، اطلاعات زیرساختی و بسیاری از آمارهای عملکردی.

بانک جهانی نیز «قابل مشاهده بودن اعتماد» را یکی از اصول اصلی اشتراک داده معرفی می‌کند؛ یعنی مشخص باشد چه داده‌ای، برای چه هدفی، تحت چه ضوابطی و با چه سازوکار نظارتی به اشتراک گذاشته می‌شود. (World Bank Blogs)

شفافیت در همین فرایند می‌تواند اعتماد میان سازمان‌ها، پژوهشگران، کسب‌وکارها و جامعه را افزایش دهد.

گام پنجم؛ روی انسان‌ها به اندازه پلتفرم سرمایه‌گذاری کنیم

شاید مهم‌ترین بخش حکمرانی داده همین باشد.

می‌توان بهترین پلتفرم را توسعه داد، API ایجاد کرد و زیرساخت فنی مناسبی داشت؛ اما اگر در سازمان‌ها افرادی وجود نداشته باشند که داده را بشناسند، کیفیت آن را کنترل کنند و بتوانند نیاز کاربران را به زبان فنی تبدیل کنند، بسیاری از این زیرساخت‌ها بلااستفاده خواهند ماند.

بانک جهانی نیز تأکید می‌کند که اشتراک مؤثر داده به مجموعه‌ای از مهارت‌ها شامل مهندسی داده، استانداردها، Metadata، حریم خصوصی، چارچوب‌های حقوقی و شناخت حوزه تخصصی نیاز دارد. (World Bank Blogs)

بنابراین در کنار توسعه مرکز داده‌های باز کرمان، ایجاد یک جامعه حرفه‌ای پیرامون داده اهمیت زیادی دارد؛ جامعه‌ای متشکل از سفیران داده دستگاه‌ها، متخصصان فناوری، دانشگاهیان، تحلیلگران، پژوهشگران و کسب‌وکارهایی که بتوانند از داده‌ها استفاده کنند.

مرکز داده‌های باز کرمان؛ فراتر از یک پورتال انتشار داده

اگر این پنج گام در کنار یکدیگر قرار گیرند، نقش مرکز داده‌های باز کرمان نیز تغییر می‌کند.

مرکز داده‌های باز دیگر فقط محلی برای دریافت و انتشار فایل نخواهد بود.

این مرکز می‌تواند به نقطه اتصال داده میان دستگاه‌های اجرایی، دانشگاه‌ها، بخش خصوصی، پژوهشگران و شهروندان تبدیل شود؛ جایی که داده‌ها شناسایی و استاندارد می‌شوند، کیفیت آن‌ها ارتقا پیدا می‌کند و امکان استفاده مجدد از آن‌ها برای پژوهش، سرمایه‌گذاری، نوآوری و تصمیم‌گیری فراهم می‌شود.

در چنین مدلی، موفقیت مرکز داده‌های باز را نباید فقط با تعداد دیتاست‌های منتشرشده سنجید.

شاخص مهم‌تر این است که این داده‌ها چند بار استفاده شده‌اند، چند پژوهش بر مبنای آن‌ها شکل گرفته، چند تصمیم مدیریتی را پشتیبانی کرده‌اند، چند مسئله استان را بهتر توضیح داده‌اند و چند محصول یا خدمت جدید با استفاده از آن‌ها ایجاد شده است.

مسیر حکمرانی داده از انتشار داده شروع می‌شود؛ اما در انتشار داده متوقف نمی‌شود.

هدف نهایی آن است که داده از یک دارایی پراکنده سازمانی، به زیرساختی مشترک برای شناخت بهتر مسائل و تصمیم‌گیری دقیق‌تر در استان کرمان تبدیل شود.

منابع اصلی:
World Bank Group, A Pragmatic Roadmap with Five Priorities for Public Sector Data Sharing, September 2026.
OECD, Digital Government Review of Biscay, Spain: Towards a Future-Oriented Public Sector, 2026.