کرمان چقدر از اقتصاد ایران را می‌سازد؟

کرمان چقدر از اقتصاد ایران را می‌سازد؟

استان کرمان را معمولاً با معدن، مس، فولاد، پسته و صنایع بزرگ می‌شناسیم. اما اگر بخواهیم همه این فعالیت‌ها را در یک شاخص خلاصه کنیم، سؤال مهم‌تری مطرح می‌شود:

اقتصاد کرمان واقعاً چقدر بزرگ است؟

بررسی داده‌های حساب‌های منطقه‌ای و آمارهای منتشرشده از سوی مسئولان اقتصادی استان نشان می‌دهد کرمان در سال‌های اخیر سهم خود را از اقتصاد ایران افزایش داده و اکنون حدود ۴.۱ درصد تولید ناخالص داخلی کشور را در اختیار دارد.

این در حالی است که حدود ۳.۹ درصد جمعیت ایران در استان کرمان زندگی می‌کنند. بر اساس آخرین آمار اعلام‌شده از سوی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان، کرمان از نظر اندازه اقتصاد، رتبه نهم کشور را در اختیار دارد. (Tasnim News)

اما اقتصاد کرمان از چه بخش‌هایی ساخته شده و نقش معدن، صنعت، کشاورزی و خدمات در آن چقدر است؟

تولید ناخالص داخلی استان یعنی چه؟

تولید ناخالص داخلی استان یا آنچه در ادبیات اقتصادی با عنوان Gross Regional Domestic Product نیز شناخته می‌شود، ارزش کالاها و خدمات نهایی تولیدشده در محدوده یک استان طی یک دوره مشخص را نشان می‌دهد.

به زبان ساده، اگر ارزش اقتصادی فعالیت کارخانه‌ها، معادن، مزارع، فروشگاه‌ها، شرکت‌ها، حمل‌ونقل، خدمات، ساختمان و سایر فعالیت‌های اقتصادی استان را با قواعد حساب‌های منطقه‌ای محاسبه کنیم، به تصویری از اندازه اقتصاد استان می‌رسیم.

این شاخص یکی از مهم‌ترین ابزارها برای مقایسه وزن اقتصادی استان‌های مختلف است.

اقتصاد کرمان؛ بیش از ۷۸۰ هزار میلیارد تومان

در اردیبهشت ۱۴۰۵، مدیرکل امور اقتصادی و دارایی استان کرمان اعلام کرد تولید ناخالص داخلی استان بیش از ۷۸۰ هزار میلیارد توماناست و کرمان در میان ده اقتصاد بزرگ استانی ایران قرار دارد. (Tasnim News)

این یکی از جدیدترین ارقام عمومی اعلام‌شده درباره اندازه اقتصاد کرمان است.

با این حال یک ملاحظه آماری مهم وجود دارد: در گزارش منتشرشده، سال مرجع رقم ۷۸۰ هزار میلیارد تومان و همچنین اینکه رقم بر مبنای قیمت‌های جاری کدام سال محاسبه شده، به‌صراحت ذکر نشده است.

بنابراین در این مقاله این رقم را به‌عنوان «آخرین رقم اعلام‌شده» در نظر می‌گیریم و آن را مستقیماً به‌عنوان رشد واقعی اقتصاد استان تفسیر نمی‌کنیم.

در سال ۱۴۰۱؛ حدود ۴۹۰ هزار میلیارد تومان

برای مقایسه، در شهریور ۱۴۰۲ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان اعلام کرد که تولید ناخالص استان در سال قبل، یعنی سال ۱۴۰۱، حدود:

۴۹۰ هزار میلیارد تومان

بوده است.

در همان گزارش سهم کرمان از تولید ناخالص داخلی کشور حدود ۴ درصد اعلام شد. (Khabar Farsi)

در ظاهر، مقایسه رقم ۴۹۰ هزار میلیارد تومان با آخرین رقم اعلام‌شده ۷۸۰ هزار میلیارد تومان، افزایشی حدود ۵۹ درصدی را نشان می‌دهد.

اما این افزایش را نباید معادل «رشد اقتصادی ۵۹ درصدی» دانست.

بخش قابل‌توجهی از افزایش ارزش اسمی تولید ناخالص داخلی در اقتصادهای تورمی ناشی از افزایش سطح قیمت‌هاست. برای اندازه‌گیری رشد واقعی اقتصاد باید تولید ناخالص داخلی به قیمت ثابت و نرخ رشد واقعی بررسی شود.

سهم کرمان از اقتصاد ایران چقدر است؟

نگاهی به آمارهای چند سال گذشته نشان می‌دهد وزن کرمان در اقتصاد کشور افزایش پیدا کرده است.

براساس داده‌های منتشرشده از سالنامه‌های آماری کشور، سهم استان کرمان از تولید ناخالص داخلی ایران به این ترتیب بوده است:

داده‌های سال‌های ۱۳۹۳ تا ۱۳۹۷ مبتنی بر آمارهای حساب‌های منطقه‌ای مرکز آمار ایران است. در آمارهای بعدی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان نیز افزایش سهم کرمان از ۳.۶ درصد به حدود ۴ درصد گزارش شده است. (Iran Open Data Center)

آخرین رقم اعلام‌شده از سوی رئیس سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان، سهم ۴.۱ درصدی کرمان از تولید ناخالص داخلی کشور است. (Tasnim News)

به این ترتیب، در مقایسه با سهم ۲.۸ درصدی سال ۱۳۹۳، وزن کرمان در اقتصاد ایران به‌طور محسوسی افزایش یافته است.

کرمان؛ نهمین اقتصاد استانی ایران

طبق آمار اعلام‌شده در خرداد ۱۴۰۵، کرمان با:

۳.۹ درصد جمعیت کشور

و

۴.۱ درصد تولید ناخالص داخلی ایران

رتبه نهم اقتصاد ملی در میان استان‌ها را در اختیار دارد. (Tasnim News)

این مقایسه یک نکته جالب دارد.

سهم کرمان از اقتصاد کشور اندکی بیشتر از سهم آن از جمعیت ایران است. اگر این دو رقم را با یک مبنای زمانی و آماری تقریباً مشابه در نظر بگیریم، می‌توان گفت تولید اقتصادی سرانه استان در حوالی میانگین کشور و اندکی بالاتر از آن قرار می‌گیرد.

البته محاسبه دقیق GDP سرانه استان نیازمند استفاده از تولید ناخالص داخلی و جمعیت مربوط به دقیقاً یک سال آماری است.

اقتصاد کرمان از چه بخش‌هایی ساخته شده است؟

یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها درباره اقتصاد استان این است که چه فعالیت‌هایی بیشترین ارزش اقتصادی را ایجاد می‌کنند.

در آبان ۱۴۰۴، رئیس سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان کرمان ترکیب تولید ناخالص استان را این‌گونه اعلام کرد:

(Mehr News)

بنابراین تقریباً نیمی از اقتصاد کرمان به صنعت و معدن وابسته است.

این ساختار با تصویر عمومی از اقتصاد استان نیز همخوانی دارد؛ کرمان میزبان مجموعه‌های بزرگ مس، سنگ‌آهن، فولاد، صنایع معدنی و خودروسازی است.

صنعت و معدن؛ موتور اصلی اقتصاد کرمان

سهم ۴۹ درصدی صنعت و معدن نشان می‌دهد این حوزه بزرگ‌ترین بخش اقتصاد استان است.

کرمان از نظر ذخایر و تولیدات معدنی نیز موقعیت متفاوتی نسبت به بسیاری از استان‌های کشور دارد. براساس اعلام سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان، کرمان حدود نیمی از ارزش افزوده بخش معدن کشور را در اختیار دارد و حدود ۱۲ درصد معادن فعال ایران در این استان قرار گرفته‌اند. (Tasnim News)

در گزارش‌های حوزه صنعت نیز سهم صنایع بزرگ معدنی و زنجیره فولاد به‌وضوح دیده می‌شود.

مدیرکل صنعت، معدن و تجارت استان در بهمن ۱۴۰۴ اعلام کرد بیش از ۵۰ درصد ظرفیت کنسانتره کشور، بخش بزرگی از ظرفیت گندله، آهن اسفنجی و حدود ۳۰ درصد فعالیت فولادی ایران در استان کرمان شکل گرفته است. (Tasnim News)

این داده‌ها توضیح می‌دهند که چرا بخش صنعت و معدن تقریباً نیمی از اقتصاد کرمان را تشکیل می‌دهد.

کشاورزی؛ ۱۶ درصد اقتصاد اما حدود ۴۰ درصد اشتغال

یکی از جالب‌ترین داده‌های اقتصاد کرمان مربوط به بخش کشاورزی است.

کشاورزی حدود:

۱۶ درصد تولید ناخالص داخلی استان

را ایجاد می‌کند؛ اما حدود:

۴۰ درصد شاغلان استان

در این حوزه فعالیت دارند. (Mehr News)

به بیان ساده، سهم کشاورزی از اشتغال حدود دو و نیم برابر سهم آن از ارزش اقتصادی تولیدشده در استان است.

این اختلاف یکی از شاخص‌هایی است که می‌تواند ضرورت افزایش بهره‌وری در بخش کشاورزی را نشان دهد.

محصولاتی مانند پسته، خرما، مرکبات و محصولات گلخانه‌ای ظرفیت اقتصادی مهمی برای استان ایجاد کرده‌اند، اما محدودیت منابع آب، خردشدگی اراضی و نیاز به توسعه صنایع تبدیلی بر بهره‌وری این بخش تأثیر می‌گذارد.

خدمات؛ حدود یک‌سوم اقتصاد استان

بخش خدمات حدود ۳۵ درصد اقتصاد کرمان را تشکیل می‌دهد. (Mehr News)

این بخش طیف گسترده‌ای از فعالیت‌ها را شامل می‌شود؛ از تجارت، حمل‌ونقل، بانکداری و خدمات مالی تا گردشگری، آموزش، بهداشت، فناوری اطلاعات و خدمات عمومی.

در مقایسه با بسیاری از اقتصادهای توسعه‌یافته‌تر که خدمات بزرگ‌ترین بخش اقتصاد است، ساختار کرمان همچنان وزن بسیار بیشتری به صنعت، معدن و کشاورزی می‌دهد.

این موضوع هم یک مزیت و هم یک چالش است.

وجود صنایع بزرگ معدنی می‌تواند ارزش افزوده بسیار زیادی ایجاد کند، اما توسعه خدمات تخصصی مرتبط با معدن، صنعت، فناوری، گردشگری و تجارت می‌تواند اقتصاد استان را متنوع‌تر کند.

آیا اقتصاد کرمان بزرگ‌تر شده است؟

پاسخ کوتاه این است: وزن کرمان در اقتصاد ایران افزایش یافته است.

در سال ۱۳۹۳ سهم استان حدود ۲.۸ درصد بود.

در سال ۱۴۰۰ این سهم حدود ۳.۶ درصد گزارش شد.

در ادامه به حدود ۴ درصد رسید و آخرین رقم اعلام‌شده حدود ۴.۱ درصد است.

این تغییر به معنی افزایش حدود ۱.۳ واحد درصدی سهم کرمان از اقتصاد کشور نسبت به سال ۱۳۹۳ است.

اما برای پاسخ دقیق‌تر به این سؤال که «اقتصاد واقعی کرمان چقدر رشد کرده؟» باید یک مجموعه‌داده سری زمانی از GDP واقعی استان به قیمت ثابت تهیه شود.

تفاوت میان رشد ارزش اسمی اقتصاد و رشد واقعی تولید در اینجا بسیار مهم است.

یک مسئله مهم؛ پراکندگی داده‌های اقتصادی کرمان

تهیه همین تصویر نسبتاً ساده از اقتصاد استان نشان می‌دهد داده‌های اقتصادی کرمان در منابع مختلف پراکنده‌اند.

بخشی از اطلاعات در حساب‌های منطقه‌ای مرکز آمار ایران منتشر می‌شود، بخشی در گزارش‌های سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی، بخشی توسط دستگاه‌های اقتصادی استان و بخشی نیز در قالب گزارش‌های خبری در دسترس قرار می‌گیرد.

حتی درباره یک شاخص اساسی مانند تولید ناخالص داخلی استان، دسترسی ساده به یک جدول سالانه شامل:

سال، GDP اسمی، GDP واقعی، نرخ رشد، GDP سرانه، سهم از اقتصاد کشور و سهم بخش‌های مختلف اقتصادی

آسان نیست.

وجود چنین مجموعه‌داده‌ای می‌تواند امکان تحلیل روند اقتصاد کرمان در طول زمان را برای پژوهشگران، دانشگاه‌ها، سرمایه‌گذاران و تصمیم‌گیران فراهم کند.

اقتصاد کرمان در یک نگاه

بر اساس داده‌های فعلی می‌توان تصویری کلی از اقتصاد استان ارائه کرد:

کرمان اقتصادی با وزن قابل‌توجه صنعتی و معدنی است؛ اما داده‌ها هم‌زمان نشان می‌دهند بخش بزرگی از اشتغال استان همچنان به کشاورزی وابسته است.

این دوگانگی شاید یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های اقتصاد کرمان باشد: استانی با صنایع و معادن بسیار بزرگ، در کنار اقتصادی که بخش قابل‌توجهی از نیروی کار آن هنوز در کشاورزی فعالیت می‌کند.

انتشار منظم و استاندارد داده‌های حساب‌های منطقه‌ای می‌تواند کمک کند این تصویر در سال‌های آینده با دقت بیشتری دنبال شود.

منبع داده: حساب‌های منطقه‌ای و سالنامه‌های آماری مرکز آمار ایران؛ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان کرمان؛ اداره‌کل امور اقتصادی و دارایی استان کرمان؛ گزارش‌های رسمی منتشرشده درباره شاخص‌های اقتصادی استان.