وضعیت آب و خشکسالی کرمان از نگاه داده‌ها

وضعیت آب و خشکسالی کرمان از نگاه داده‌ها

هر بار که در کرمان باران خوبی می‌بارد، یک سؤال تکرار می‌شود: آیا خشکسالی تمام شده است؟

پاسخ کوتاه این است: نه لزوماً.

بارندگی بیشتر می‌تواند شرایط را بهتر کند، اما وضعیت آب فقط به باران یک ماه یا یک سال بستگی ندارد. برای دیدن تصویر واقعی باید میزان آب سدها، وضعیت سفره‌های زیرزمینی، مصرف آب و فرونشست زمین را کنار هم قرار دهیم.

در این مطلب، وضعیت آب و خشکسالی کرمان را با چند عدد ساده و قابل فهم بررسی می‌کنیم.

خشکسالی فقط کمبود باران نیست

وقتی از خشکسالی صحبت می‌کنیم، معمولاً آسمان بدون باران و زمین خشک به ذهنمان می‌آید؛ اما خشکسالی شکل‌های مختلفی دارد.

کم شدن بارندگی یک نوع خشکسالی است. پایین رفتن آب سدها و رودخانه‌ها نوع دیگری است. اگر برداشت از چاه‌ها بیشتر از آبی باشد که دوباره وارد زمین می‌شود، سفره‌های زیرزمینی نیز ضعیف می‌شوند.

به همین دلیل ممکن است یک سال بارندگی مناسبی داشته باشیم، اما همچنان با کمبود آب زیرزمینی روبه‌رو باشیم. جبران ذخیره‌ای که طی سال‌های طولانی مصرف شده است، با چند بارندگی اتفاق نمی‌افتد.

سدهای کرمان چقدر آب دارند؟

بر اساس آخرین آمار اعلام‌شده در مرداد ۱۴۰۵، پنج سد اصلی استان کرمان در مجموع حدود ۲۴۹ میلیون مترمکعب آب داشته‌اند.

سد نساء بم با حدود ۵۳ درصد، بیشترین میزان پرشدگی را در میان این پنج سد داشته است. پس از آن، سد جیرفت با ۳۹ درصد و سد شهید سلیمانی بافت با ۳۰ درصد قرار گرفته‌اند.

میزان پرشدگی سد شهیدان امیرتیموری حدود ۲۵ درصد و سد تنگوئیه سیرجان حدود ۱۳ درصد اعلام شده است.

با جمع ظرفیت و ذخیره اعلام‌شده می‌توان گفت در زمان انتشار این آمار، حدود ۳۹ درصد از ظرفیت مجموع این پنج سد پر بوده است.

البته این عدد تمام منابع آب کرمان را نشان نمی‌دهد. حجم آب سدها نیز دائماً با ورود و خروج آب تغییر می‌کند؛ بنابراین هنگام استفاده از این آمار باید حتماً به تاریخ انتشار آن توجه کنیم.

آب‌های زیرزمینی؛ بخش پنهان بحران

سدها دیده می‌شوند، اما بخش بزرگی از آب موردنیاز استان از زیر زمین تأمین می‌شود. چاه‌ها، قنات‌ها و چشمه‌ها همگی به سفره‌های زیرزمینی وابسته‌اند.

طبق اظهارات مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای کرمان، سالانه حدود ۵.۵ میلیارد مترمکعب آب از سفره‌های زیرزمینی استان برداشت می‌شود. نزدیک به ۹۰ درصد این میزان نیز در بخش کشاورزی مصرف می‌شود.

در همین گزارش از ادامه داشتن خشکسالی طی ۱۴ سال گذشته صحبت شده است.

مشکل زمانی ایجاد می‌شود که مقدار برداشت از سفره‌های زیرزمینی بیشتر از آبی باشد که دوباره وارد زمین می‌شود.

در چنین شرایطی، سطح آب پایین می‌رود، چاه‌ها باید عمیق‌تر شوند و بعضی قنات‌ها یا چشمه‌ها ممکن است کم‌آب یا خشک شوند. ادامه این روند می‌تواند به فرونشست زمین نیز منجر شود.

فرونشست؛ نشانه‌ای که روی زمین دیده می‌شود

فرونشست یعنی سطح زمین به‌آرامی پایین برود. این اتفاق معمولاً زمانی رخ می‌دهد که آب زیادی از سفره‌های زیرزمینی برداشت شود و لایه‌های زیر زمین فشرده شوند.

در مرداد ۱۴۰۴، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری جنوب استان کرمان اعلام کرد که در بررسی‌های کوتاه‌مدت، میزان فرونشست در برخی مناطق جنوب استان حدود ۳۰ تا ۴۰ سانتی‌متر در سال برآورد شده است.

در این گزارش از مناطقی مانند فاریاب، دوساری، عنبرآباد و کهنوج نام برده شده است.

فرونشست فقط یک شکاف روی زمین نیست. این پدیده می‌تواند به زمین‌های کشاورزی، جاده‌ها، ساختمان‌ها، لوله‌ها و دیگر زیرساخت‌ها آسیب بزند.

در بعضی موارد، آسیب واردشده به سفره زیرزمینی نیز به‌سادگی قابل جبران نیست.

آیا بارندگی خوب مشکل را حل می‌کند؟

بارندگی خوب قطعاً خبر مثبتی است. باران می‌تواند به افزایش رطوبت خاک، پر شدن سدها و تغذیه بخشی از منابع زیرزمینی کمک کند.

اما همه باران وارد سدها یا سفره‌های زیرزمینی نمی‌شود. بخشی از آن تبخیر می‌شود، بخشی به شکل روان‌آب از منطقه خارج می‌شود و بخشی نیز به مصرف گیاهان می‌رسد.

از طرف دیگر، سفره‌ای که طی سال‌های طولانی از آن برداشت شده است، در چند ماه به وضعیت قبلی بازنمی‌گردد.

به همین دلیل، برای بررسی خشکسالی نباید فقط بپرسیم «چقدر باران بارید؟» سؤال‌های مهم دیگری هم وجود دارند:

• چه مقدار از بارش وارد سدها شد؟
• چه مقدار به سفره‌های زیرزمینی رسید؟
• مصرف آب در همان دوره چقدر بود؟
• سطح آب چاه‌ها چه تغییری کرد؟
• کدام مناطق همچنان با فرونشست روبه‌رو هستند؟

مردم چه کاری می‌توانند انجام دهند؟

بخش بزرگی از مصرف آب استان مربوط به کشاورزی است و حل بحران به برنامه‌های جدی در این بخش نیاز دارد. بااین‌حال، مصرف درست آب در خانه و شهر نیز بی‌تأثیر نیست.

تعمیر شیرهای خراب، کوتاه‌تر کردن زمان استحمام، شستن حیاط با روش‌های کم‌مصرف، انتخاب گیاهان سازگار با اقلیم خشک و گزارش نشتی شبکه آب، چند اقدام ساده و مفید هستند.

در کنار صرفه‌جویی مردم، اقداماتی مانند اصلاح الگوی کشت، کنترل برداشت از چاه‌ها، استفاده دوباره از پساب و انتشار شفاف آمار منابع آب نیز اهمیت دارند.

سخن پایانی

داده‌ها نشان می‌دهند که وضعیت آب کرمان را نمی‌توان فقط با تعداد روزهای بارانی سنجید. ذخیره سدها، برداشت از سفره‌های زیرزمینی و فرونشست زمین، هرکدام بخشی از تصویر هستند.

بارش‌های خوب می‌توانند شرایط را بهتر کنند، اما پایان خشکسالی زمانی معنا دارد که منابع آب در یک دوره طولانی به وضعیت پایدار برسند و برداشت آب بیشتر از توان طبیعت نباشد.

دسترسی آزاد به آمار به مردم کمک می‌کند تفاوت میان یک بارندگی خوب و بهبود واقعی منابع آب را بهتر بشناسند.

پرسش‌های متداول

آیا خشکسالی کرمان تمام شده است؟

بارندگی یک فصل یا یک سال برای اعلام پایان خشکسالی کافی نیست. وضعیت سدها، سفره‌های زیرزمینی و میزان مصرف باید در یک دوره طولانی بررسی شود.

چرا با وجود بارندگی هنوز کمبود آب داریم؟

زیرا همه باران وارد سدها و سفره‌های زیرزمینی نمی‌شود. جبران آبی که طی سال‌های طولانی برداشت شده نیز زمان زیادی می‌برد.

فرونشست زمین چه ارتباطی با آب دارد؟

برداشت بیش از اندازه از سفره‌های زیرزمینی می‌تواند باعث فشرده شدن لایه‌های زمین و پایین رفتن سطح آن شود. به این پدیده فرونشست می‌گویند.